Oparzenia – pierwsza pomoc, wytyczne ERC 2025 i schemat KPP oraz 20 letnie doświadczenia.

Oparzenia – pierwsza pomoc, wytyczne ERC 2025 i schemat KPP

Oparzenia należą do najpoważniejszych urazów spotykanych w ratownictwie. Właściwa pierwsza pomoc – udzielona szybko i zgodnie z aktualnymi wytycznymi – może zdecydować o głębokości uszkodzeń, ryzyku powikłań oraz rokowaniu poszkodowanego. Poniższy poradnik łączy praktykę medyczną, aktualne zalecenia ERC 2025 oraz schemat postępowania w kwalifikowanej pierwszej pomocy (KPP).

Czym są oparzenia i dlaczego są tak groźne?

Oparzenie to uszkodzenie tkanek spowodowane działaniem wysokiej temperatury, substancji chemicznych, prądu elektrycznego lub promieniowania. Może prowadzić do silnego bólu, martwicy skóry, zaburzeń krążenia, odwodnienia, zakażeń, a w przypadku rozległych urazów – do wstrząsu i zagrożenia życia.

Oparzenia wymagają zarówno prawidłowej pierwszej pomocy na miejscu zdarzenia, jak i profesjonalnego leczenia w wyspecjalizowanych ośrodkach. Kluczowe jest szybkie przerwanie działania czynnika oparzającego oraz odpowiednio długie chłodzenie tkanek.

Rodzaje oparzeń – podział według przyczyny

Oparzenia termiczne

Oparzenia termiczne powstają w wyniku kontaktu skóry z płomieniem, gorącymi powierzchniami, wrzącą cieczą lub parą wodną. Są najczęstszą postacią oparzeń, często spotykaną w domu, pracy i wypadkach komunikacyjnych.

Oparzenia chemiczne

Oparzenia chemiczne są wywołane przez agresywne środki chemiczne, takie jak kwasy, zasady, detergenty czy środki przemysłowe. Nawet krótki kontakt ze skórą może prowadzić do głębokich uszkodzeń, dlatego kluczowe jest natychmiastowe, obfite płukanie wodą.

Oparzenia elektryczne

Oparzenia elektryczne powstają przy przepływie prądu przez ciało. Często dochodzi do rozległych uszkodzeń wewnętrznych, które nie są widoczne na powierzchni skóry. Każde oparzenie elektryczne traktujemy jako potencjalnie zagrażające życiu i wymagające oceny szpitalnej.

Oparzenia promieniowaniem

Oparzenia promieniowaniem to najczęściej oparzenia słoneczne wynikające z nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV. Mogą także wynikać z działania promieniowania jonizującego, medycznego lub przemysłowego.

Stopnie oparzeń – jak rozpoznać głębokość urazu?

Klasyfikacja oparzeń według głębokości pozwala ocenić rozległość uszkodzeń i zaplanować dalsze leczenie. Najczęściej wyróżniamy trzy podstawowe stopnie oparzeń:

Stopień oparzenia	Poziom uszkodzenia	Typowe objawy
I stopnia	Naskórek	Zaczerwienienie, ból, niewielki obrzęk, brak pęcherzy
II stopnia	Naskórek i część skóry właściwej	Pęcherze, silny ból, obrzęk, wilgotna, zaczerwieniona powierzchnia
III stopnia	Cała grubość skóry, często tkanki głębiej położone	Skóra sucha, biała, szara lub zwęglona, często brak bólu (uszkodzone zakończenia nerwowe)

Pierwsza pomoc przy oparzeniach – najważniejsze zasady

Pierwsza pomoc przy oparzeniach opiera się na prostych, ale kluczowych krokach, których przestrzeganie realnie wpływa na rokowanie poszkodowanego.

Checklista pierwszej pomocy przy oparzeniach

• Zapewnij bezpieczeństwo ratownika i poszkodowanego.
• Przerwij działanie czynnika oparzającego (ogień, chemikalia, prąd, promieniowanie).
• Chłodź miejsce oparzenia chłodną, bieżącą wodą przez co najmniej 20 minut.
• Usuń biżuterię oraz luźną odzież, jeśli nie przywiera do skóry.
• Jak najszybciej wykorzystaj opatrunki hydrożelowe.
• Chroń poszkodowanego przed wychłodzeniem.
• Wezwij pomoc medyczną w przypadku oparzeń rozległych, głębokich, chemicznych lub elektrycznych.
• Pomyśl o profilaktyce przeciwbólowej.

Bezpieczeństwo na pierwszym miejscu

Zanim podejdziesz do poszkodowanego, oceniaj otoczenie i potencjalne zagrożenia – ogień, dym, ryzyko wybuchu, obecność chemikaliów, nieodłączony prąd. Ratownik, który sam stanie się ofiarą, nie będzie w stanie skutecznie pomóc ani przekazać informacji służbom.

Chłodzenie oparzenia – dlaczego jest tak istotne?

Chłodzenie oparzenia czystą, chłodną wodą przez minimum 20 minut redukuje ból, zmniejsza obrzęk i ogranicza postępujące uszkodzenie tkanek. Zbyt krótkie chłodzenie lub pominięcie tego etapu może skutkować pogłębieniem oparzenia. Nie stosujemy lodu i bardzo zimnej wody, ponieważ może to dodatkowo uszkodzić tkanki i sprzyjać wychłodzeniu organizmu.

Usuwanie odzieży i biżuterii

Usuń ubranie, które stapia się w plastikową formę. Jego przyleganie może tworzyć obszary martwicy. Utrudnia również schładzanie. Z obszaru oparzenia usuń delikatnie biżuterię, zegarki, paski i luźną odzież. Pamiętaj, że narastający obrzęk może doprowadzić do ucisku przez pierścionki czy bransoletki, dlatego ich szybkie usunięcie jest bardzo ważne.

Czego nie robić przy oparzeniach?

• Nie stosuj masła, olejów, past, białka jajka, mąki ani innych „domowych sposobów”.
• Nie przykładaj lodu bezpośrednio do oparzenia.
• Nie przebijaj pęcherzy – pełnią funkcję naturalnego opatrunku biologicznego.
• Nie stosuj maści ani kremów bez konsultacji medycznej, zwłaszcza przy poważniejszych oparzeniach.

Pierwsza pomoc według stopnia oparzenia

Oparzenia I stopnia

Przy oparzeniach I stopnia (zaczerwienienie, ból, brak pęcherzy) najważniejsze jest odpowiednio długie chłodzenie wodą. Po zakończeniu chłodzenia można zastosować lek przeciwbólowy. Dobrym rozwiązaniem będzie opatrunek hydrożelowy. Zwykle nie wymagają hospitalizacji, o ile nie obejmują rozległego obszaru ciała lub szczególnie wrażliwych miejsc, jak twarz.

Oparzenia II stopnia

Oparzenia II stopnia charakteryzują się obecnością pęcherzy oraz silnym bólem. Zakładamy opatrunek hydrożelowy. Pęcherzy nie wolno przekłuwać. W przypadku oparzeń rozległych, zlokalizowanych na twarzy, dłoniach, stopach, w okolicy stawów lub narządów płciowych, konieczna jest konsultacja medyczna.

Oparzenia III stopnia

Oparzenia III stopnia są urazami zagrażającymi życiu. Skóra może być biała, szara, skórzasta lub zwęglona, a ból może być mniejszy z powodu uszkodzenia zakończeń nerwowych. Nie chłodzimy intensywnie rozległych oparzeń, aby nie doprowadzić do hipotermii. Ranę należy zabezpieczyć jałowym opatrunkiem lub hydrożelem, a poszkodowanego jak najszybciej przekazać zespołowi ratownictwa medycznego i do ośrodka oparzeniowego.

Oparzenia chemiczne – zasady pierwszej pomocy

W przypadku oparzeń chemicznych kluczowe jest szybkie i długotrwałe usunięcie substancji z powierzchni skóry lub błon śluzowych:

• Usunięcie skażonej odzieży, rękawiczek, obuwia (jeśli nie przywierają do skóry).
• Obfite płukanie miejsca oparzenia bieżącą wodą przez co najmniej 20 minut.
• W przypadku skażenia oczu – natychmiastowe, długotrwałe płukanie (minimum 10–20 minut), przy otwartych powiekach.
• Nie stosuj żadnych neutralizatorów (np. kwas na zasadę) – ryzyko reakcji egzotermicznej.
• Każde oparzenie chemiczne traktuj jako wskazanie do konsultacji medycznej.

Kiedy natychmiast wezwać pomoc medyczną?

Niektóre oparzenia zawsze wymagają pilnej oceny lekarskiej i transportu do szpitala:

• Oparzenia III stopnia niezależnie od wielkości.
• Oparzenia twarzy, szyi, dróg oddechowych, dłoni, stóp, krocza, okolicy stawów.
• Oparzenia obejmujące ponad 10% powierzchni ciała u dorosłych i 5% u dzieci.
• Oparzenia elektryczne i chemiczne.
• Objawy niewydolności oddechowej, wstrząsu, zaburzeń świadomości.
• Oparzenia u dzieci, osób starszych oraz u osób z chorobami przewlekłymi.

Zalecenia ERC 2025 dotyczące oparzeń

Zgodnie z najnowszymi wytycznymi Europejskiej Rady Resuscytacji (ERC 2025) postępowanie w oparzeniach koncentruje się na szybkim przerwaniu działania czynnika urazowego, skutecznym chłodzeniu oraz zapobieganiu powikłaniom ogólnoustrojowym, takim jak wstrząs czy hipotermia.

Kluczowe punkty zaleceń ERC 2025

• Chłodzenie oparzenia czystą, chłodną wodą przez minimum 20 minut, najlepiej rozpoczęte w ciągu pierwszych godzin od urazu.
• Unikanie stosowania lodu i bardzo zimnej wody ze względu na ryzyko dodatkowych uszkodzeń tkanek i wychłodzenia.
• Niewykorzystywanie domowych środków, takich jak tłuszcze, maści niejałowe, pasty czy kosmetyki.
• Usuwamy wszystkie materiały, które mogą mocno przywierać do ciała np. stopione ubranie czy biżuteria.
• Ochrona poszkodowanego przed utratą ciepła po zakończonym chłodzeniu (koce, folie NRC).
• Obfite, długotrwałe płukanie w przypadku oparzeń chemicznych, bez stosowania neutralizatorów.
• Traktowanie każdego oparzenia elektrycznego jako potencjalnie ciężkiego urazu, wymagającego oceny szpitalnej.

ERC 2025 podkreśla, że nieprawidłowe lub zbyt krótkie chłodzenie znacząco pogarsza rokowanie, zwiększa głębokość oparzenia oraz ryzyko konieczności leczenia chirurgicznego i powikłań infekcyjnych.

Schemat postępowania KPP przy oparzeniach (ratownicy, strażacy, OSP, ZRM)

Poniższy schemat opiera się na wytycznych ERC 2025 oraz obowiązujących w Polsce zasadach kwalifikowanej pierwszej pomocy i praktyce ratowniczej. Może być wykorzystywany przez ratowników KPP, strażaków PSP i OSP, ratowników medycznych oraz personel biorący udział w akcjach ratowniczych.

1. Bezpieczeństwo i ocena sytuacji

• Ocena zagrożeń: ogień, dym, toksyczne opary, chemikalia, ryzyko zawalenia, prąd.
• Zastosowanie środków ochrony indywidualnej (rękawice, maska, ochrona dróg oddechowych).
• Przerwanie działania czynnika oparzającego: gaszenie odzieży, odłączenie prądu, ewakuacja ze strefy zagrożenia.

2. Ocena ABCDE poszkodowanego

• A – Airway (drogi oddechowe): ocena drożności, poszukiwanie objawów oparzenia inhalacyjnego (chrypka, sadza w ustach, przypalone włosy w nosie).
• B – Breathing (oddychanie): ocena częstości i jakości oddechu, saturacji (jeśli dostępna), tlenoterapia zgodnie z procedurami.
• C – Circulation (krążenie): ocena tętna, koloru skóry, objawów wstrząsu, kontrola krwawień.
• D – Disability (świadomość): ocena stanu przytomności (AVPU, GCS).
• E – Exposure (ekspozycja): odsłonięcie obszarów oparzeń przy jednoczesnym zabezpieczeniu przed wychłodzeniem.

3. Postępowanie miejscowe z raną oparzeniową

• Rozpoczęcie chłodzenia oparzenia wodą (o ile jest to bezpieczne i możliwe) – standardowo 20 minut, odpowiednio dostosowując czas przy dużych powierzchniach i ryzyku hipotermii.
• Delikatne usunięcie biżuterii oraz luźnej odzieży z okolicy oparzenia.
• Zabezpieczenie rany jałowym, suchym, nieprzylegającym opatrunkiem (opatrunek hydrożelowy lub jałowa gaza).
• Nieprzekłuwanie pęcherzy, nie stosowanie środków natłuszczających czy kremów bez wskazań lekarskich.

4. Oparzenia szczególne w KPP

Oparzenia chemiczne:

• Natychmiastowe, obfite płukanie wodą z powierzchni skóry lub błon śluzowych przez co najmniej 20 minut.
• Usunięcie skażonej odzieży, obuwia i biżuterii.
• W przypadku oczu – intensywne płukanie przy otwartych powiekach oraz szybkie przekazanie do SOR.

Oparzenia elektryczne:

• Zapewnienie bezpieczeństwa (odłączenie prądu, brak kontaktu z przewodzącymi elementami).
• Traktowanie każdego oparzenia elektrycznego jako potencjalnie ciężkiego urazu wielonarządowego.
• Stałe monitorowanie stanu świadomości i oddechu, szybki transport do szpitala.

Oparzenia inhalacyjne:

• Wysokie ryzyko obrzęku dróg oddechowych i niewydolności oddechowej.
• Obserwacja objawów: chrypka, świsty, kaszel, duszność, ślady sadzy w jamie ustnej i nosie.
• Pilne przekazanie poszkodowanego zespołowi ratownictwa medycznego i do SOR.

5. Decyzja o przekazaniu i transport

Ratownik KPP powinien kwalifikować poszkodowanego do pilnego transportu do szpitala w przypadku:

• oparzeń III stopnia lub podejrzenia oparzeń pełnej grubości skóry,
• oparzeń twarzy, szyi, dróg oddechowych, okolic stawów, dłoni, stóp, krocza,
• oparzeń rozległych (powyżej 10% TBSA u dorosłych, 5% u dzieci),
• oparzeń chemicznych i elektrycznych,
• objawów wstrząsu, niewydolności oddechowej lub zaburzeń świadomości,
• oparzeń u dzieci, osób starszych oraz pacjentów z chorobami przewlekłymi.

Najczęstsze błędy w pierwszej pomocy przy oparzeniach

• Smarowanie rany oparzeniowej masłem, olejem, kremami lub pastami.
• Stosowanie lodu bezpośrednio na oparzenie.
• Zbyt krótkie chłodzenie lub całkowite pominięcie tego etapu.
• Przekłuwanie pęcherzy i samodzielne usuwanie martwiczych tkanek.
• Ignorowanie oparzeń chemicznych wyglądających na „niewielkie”.
• Brak zabezpieczenia poszkodowanego przed wychłodzeniem po zakończonym chłodzeniu.

Podsumowanie – co naprawdę ratuje skórę i życie?

W oparzeniach kluczowe są: szybkie przerwanie działania czynnika urazowego, odpowiednio długie chłodzenie ran chłodną wodą, prawidłowe zabezpieczenie rany jałowym opatrunkiem oraz świadoma decyzja o wezwaniu pomocy medycznej. Stosowanie aktualnych wytycznych ERC 2025 oraz schematów KPP pozwala zminimalizować rozległość uszkodzeń, ograniczyć liczbę powikłań i poprawić rokowanie poszkodowanych.

Każdy – zarówno świadek zdarzenia, jak i ratownik – może mieć realny wpływ na przebieg leczenia poparzonej osoby. Właściwie udzielona pierwsza pomoc przy oparzeniach to inwestycja w zdrowie i życie poszkodowanego.

FAQ – oparzenia – pierwsza pomoc -najczęściej zadawane pytania podczas szkoleń