Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy i KPP? Aktualne zasady wg ERC 2025

Dlaczego prawidłowa ocena oddechu jest tak ważna?

Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy i KPP? Ocena oddechu jest kluczowym elementem pierwszej pomocy i kwalifikowanej pierwszej pomocy (KPP). Od tego, czy rozpoznasz prawidłowy, nieprawidłowy oddech lub jego brak, zależy dalsze postępowanie: ułożenie w pozycji bezpiecznej czy rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo-oddechowej (RKO).

Wytyczne Europejskiej Rady Resuscytacji (ERC) 2025 podkreślają, że:

• najważniejsze jest szybkie rozpoznanie nagłego zatrzymania krążenia,
• u osoby nieprzytomnej najpierw wykonujemy połączenie z numerem alarmowym 999, a oddech oceniamy w trakcie lub tuż po wezwaniu pomocy,
• gasping, pojedyncze westchnięcia lub bardzo wolny, nieregularny oddech traktujemy jako brak prawidłowego oddechu – i zachowujemy się tak, jak przy zatrzymaniu krążenia.

Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? Schemat postępowania.

• Zadbaj o bezpieczeństwo,
• Podejdź od strony twarzy,
• Zagadaj, szturchnij, zastosuj bodziec bólowy,
• Brak reakcji – nieprzytomny, poproś drugiego świadka zdarzenia, by wyjął telefon i zadzwonił pod 999, wezwał pomoc do nieprzytomnego
• Niemal jedocześnie, odchyl głowę do tyłu i sprawdź oddech przez 10 sekund
• Powiadom drugiego świadka o wyniku oceny.
• Jeżeli nie ma drugiego świadka, ułóż w pozycję bezpieczną i zadzwoń samodzielnie.
• Jeżeli nie oddycha, zadzwoń samodzielnie i powiadom Dyspozytora Medycznego o zdarzeniu.
• Uciskaj klatkę piersiową podczas rozmowy lub natychmiast po powiadomieniu dyspozytora o sytuacji.

---

2. Co to jest prawidłowy oddech? Norma i parametry

Żeby wiedzieć jak ocenić oddech, trzeba najpierw wiedzieć, co jest normą.

2.1. Prawidłowy oddech u dorosłego

U zdrowej, wypoczętej osoby dorosłej w spoczynku:

• częstość oddechu: ok. 12–20 oddechów/min (najczęściej przyjmuje się 12–18 lub 12–20/min),
• oddech jest regularny,
• oddech jest cichy, bez świstów, rzężeń, „charczenia”,
• klatka piersiowa unosi się symetrycznie, bez wyraźnego wysiłku oddechowego.

W praktyce pierwszej pomocy nie liczymy oddechów, ale szacujemy, czy oddech:

• jest zbyt szybki (tachypnoe),
• zbyt wolny (bradypnoe),
• nieregularny / agonalny,
• czy w ogóle go nie ma.

W podejściu ABCDE (stosowanym w KPP i medycynie ratunkowej) oddech ocenia się m.in. po: częstości, głębokości, wysiłku oddechowym, symetrii ruchów klatki piersiowej i dodatkowych objawach (sinica, potliwość).

---

3. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? – krok po kroku (poziom pierwszej pomocy)

To jest schemat dla osoby po kursie pierwszej pomocy, bez uprawnień KPP.

Krok 1. Zadbaj o bezpieczeństwo

• oceń miejsce zdarzenia (ruch uliczny, prąd, ogień, inne zagrożenia),
• jeśli jest niebezpiecznie – nie zbliżaj się, wezwij służby lub zniweluj zagrożenie do minimum.

Krok 2. Sprawdź reakcję poszkodowanego

• podejdź w taki sposób, by osoba Cię widziała lub jeżeli otworzy oczy, zobaczy Cię od razu, bez dodatkowych ruchów,
• głośno zawołaj: „Czy mnie Pan/Pani słyszy?”,
• potrząśnij za ramiona, a jeżeli nie reaguje, zastosuj bodziec bólowy (np. uszczypnięcie skóry na klatce piersiowej).

Brak reakcji = poszkodowany nieprzytomny.

Krok 3. Wezwij pomoc – numer alarmowy

Zgodnie z wytycznymi ERC 2025, u osoby nieprzytomnej:

• najpierw wykonaj połączenie na numer alarmowy (999),najlepiej przez drugiego świadka zdarzenia – powiedz mu, by wyciągnął telefon i wybrał numer 999, powiedz jej, że ta osoba jest nieprzytomna.
• podczas połączenia odchyl głowę do tyłu i sprawdź oddech 10 sekund.
• Jeżeli jesteś sam, sprawdź oddech i zdecyduj;
  • brak oddechu – wezwanie ZRM i rozpocznij RKO, wykorzystaj AED
  • oddech prawidłowy – ułóż w pozycję bezpieczną i zadzwoń po pogotowie

Jeżeli nie pamiętasz, nie wiesz jak się zachować, nie jesteś przeszkolony. Dzwoń do Dyspozytora Medycznego, który będzie Cię prowadził krok po kroku, często również w zakresie oceny oddechu.

Krok 4. Udrożnij drogi oddechowe

U osoby leżącej na plecach:

1. Ułóż dłoń na czole poszkodowanego.
2. Dwoma palcami drugiej ręki unieś żuchwę (podbródek) ku górze.
3. Delikatnie odchyl głowę do tyłu.

To klasyczne odgięcie głowy i uniesienie żuchwy (head tilt–chin lift). PRC Kraków – Polska Rada Resuscytacji

WAŻNE: Przy podejrzeniu urazu kręgosłupa szyjnego (np. wypadek komunikacyjny, upadek z wysokości) unikamy gwałtownego odginania głowy, jednakże robimy to każdej osobie nieprzytomnej. Jak udzielić pierwszej pomocy osobie nieprzytomnej opisaliśmy w tym linku.

Na poziomie KPP – preferowane jest ostrożne wysunięcie żuchwy.

Krok 5. „Patrz, słuchaj, wyczuwaj” – ocena oddechu w max 10 sekund

Przy utrzymanej drożności dróg oddechowych:

• Patrz – czy klatka piersiowa unosi się i opada?
• Słuchaj – czy słyszysz przepływ powietrza?
• Wyczuwaj – czy na swoim policzku czujesz wydychane powietrze?

Przez maksymalnie 10 sekund oceń, czy oddech jest:

• prawidłowy – regularne, spokojne oddechy,
• nieprawidłowy – bardzo wolny, bardzo szybki, nieregularny, charczący, pojedyncze westchnięcia (agonalne),
• czy brak oddechu.

Agonalne westchnięcia, pojedyncze oddechy, co kilkadziesiąt sekund traktujemy jak brak prawidłowego oddechu – postępujemy jak przy NZK (nagłym zatrzymaniu krążenia). Niemal 50 % zatrzymań krążenia rozpoczyna się od oddechów agonalnych. Nie słychać i nie czuć przepływu powietrza, klatka pracuje z pewnym wysiłkiem, zdecydowanie inaczej niż podczas prawidłowego oddechu.

Krok 6. Decyzja:

• Jest prawidłowy oddech → ułóż w pozycji bezpiecznej, kontroluj oddech co 1–2 minuty.
• Nie ma prawidłowego oddechu (brak lub agonalny) → rozpocznij RKO i poproś o AED, jeśli jest dostępny (szczegóły w innych artykułach).

---

4. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? Ocena oddechu krok po kroku – poziom KPP

Ratownik z uprawnieniami KPP działa już w logice ABCDE i zgodnie z polskimi wytycznymi opartymi na ERC 2021/2025.

4.1. Ocena oddechu w KPP – element „B” (Breathing)

Na poziomie KPP ocena oddechu obejmuje:

1. Ocena jakości oddechu
   • obecność / brak oddechu,
   • prawidłowy vs nieprawidłowy,
   • częstość (liczona w 10 s i przeliczana na minutę),
   • głębokość,
   • wysiłek oddechowy (użycie dodatkowych mięśni, zaciąganie przestrzeni międzyżebrowych),
   • symetria ruchów klatki piersiowej.
2. Ocena dodatkowych objawów
   • sinica centralna,
   • potliwość, niepokój, pobudzenie,
   • świsty, rzężenia, stridor.
3. Ocena równoczesna z tętnem (tylko w KPP – jednak zalecane tylko dla doświadczonych w pracy z tym parametrem)
   • ocena tętna na tętnicy szyjnej najlepiej w tym samym 10-sekundowym oknie, jeżeli jest podejrzenie NZK (u KPP dopuszczalna).
4. Sprzęt (jeśli dostępny w zespole KPP)
   • pulsoksymetr,
   • tlen,
   • przyrządy do udrażniania dróg oddechowych (rurka ustno-gardłowa / nosowo-gardłowa – w zależności od standardu wyposażenia),
   • worek samorozprężalny z maską.

---

5. Techniki udrażniania dróg oddechowych

5.1. Poziom pierwszej pomocy

• Odgięcie głowy i uniesienie żuchwy – podstawowa technika u nieprzytomnych.
• Usunięcie widocznych ciał obcych z jamy ustnej (proteza, luźne elementy, wymiociny – jeśli można to zrobić bezpiecznie i jest taka potrzeba).
• Ułożenie na boku (pozycja bezpieczna) u osoby nieprzytomnej z zachowanym prawidłowym oddechem – to również sposób na utrzymanie drożności i zabezpieczenie przed zachłyśnięciem.

5.2. Poziom KPP

Oprócz powyższego:

• wysunięcie żuchwy (jaw thrust) – szczególnie przy urazie odcinka szyjnego,
• zastosowanie przyrządów (w zależności od wyposażenia i obowiązujących procedur):
  • rurka ustno-gardłowa (OPA),
  • rurka nosowo-gardłowa (NPA) – nie jest dostępna w standardzie kwalifikowanej pierwszej pomocy na tą chwilę (2025 r.)
• tlenoterapia wg wskazań (wstrząs, duszność, uraz wielonarządowy itd.),
• worek samorozprężalny – wentylacja zastępcza, jeżeli oddech jest niewystarczający lub go brak.

---

6. Ocena oddechu w różnych pozycjach poszkodowanego

6.1. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? Poszkodowany leży na plecach

To standardowa pozycja do oceny oddechu:

• udrożnij drogi oddechowe,
• wykonaj „patrz, słuchaj, wyczuwaj” przez max 10 s,
• obserwuj klatkę piersiową i brzuch.

6.2. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy w pozycji bezpiecznej?

Często dotyczy osób już ułożonych przez świadków zdarzenia lub po napadzie drgawkowym.

• sprawdź, czy pozycja jest stabilna, głowa nie opada do przodu, usta skierowane są lekko ku ziemi (odpływ wydzielin),
• obserwuj ruchy klatki piersiowej w linii pachowej i pleców,
• możesz przyłożyć dłoń do okolicy ust, aby wyczuć ruch powietrza – zalecane,
• nadal możesz korzystać z zasady „patrz, słuchaj, wyczuwaj”, zbliżając twarz do ust i nosa.

6.3. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? Pozycja siedząca / półsiedząca

Częsta w:

• duszności (np. astma, zawał),
• urazach klatki piersiowej,
• osobach przytomnych, które same przyjmują pozycję, w której im się lepiej oddycha.

Ocena oddechu:

• obserwuj częstość i wysiłek oddechowy,
• zapytaj: „Czy trudno się Panu/Pani oddycha?”,
• sprawdź, czy poszkodowany może mówić pełnymi zdaniami – jeśli nie, duszność jest zwykle poważna,
• policz oddechy w 10 sekund i przemnóż ×6 (KPP).

---

7. Ocena oddechu w różnych sytuacjach nagłych

7.1. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? Wypadek komunikacyjny.

Typowe ryzyko: uraz kręgosłupa szyjnego, uraz klatki piersiowej, obrażenia wielonarządowe.

1. Bezpieczeństwo – zatrzymaj pojazd, włącz światła awaryjne, użyj trójkąta ostrzegawczego.
2. Zabezpiecz masywne krwotoki.
3. Ocena przytomności – podejdź najlepiej od przodu/od boku, by widzieć twarz poszkodowanego.
4. Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny (brak reakcji na bodźce):
   • wezwij służby, jednocześnie udrażniając drogi oddechowe i sprawdzając oddech,
   • przy podejrzeniu urazu kręgosłupa staraj się odchylać głowę bardzo ostrożnie – w KPP zastosuj wysunięcie żuchwy (jaw thrust) i ręczną stabilizację odcinka szyjnego,
   • oceniaj oddech („patrz, słuchaj, wyczuwaj” w 10 sekund).
5. Jeżeli oddech jest prawidłowy – utrzymuj drożność, rozważ ostrożne wyciągnięcie z pojazdu tylko jeśli jest bezpośrednie zagrożenie (pożar, woda itd.).
6. Jeżeli brak prawidłowego oddechu – w miarę możliwości ewakuacja z pojazdu i rozpoczęcie RKO.

Przy motocykliście: kask staramy się pozostawić, jeśli poszkodowany oddycha i nie ma konieczności RKO. Gdy brak oddechu – kask trzeba zdjąć zgodnie z techniką (minimum dwie osoby), by móc udrożnić drogi oddechowe i prowadzić czynności ratunkowe.

---

7.2. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy po upadku z wysokości?

Typowe ryzyko: uraz kręgosłupa (zwłaszcza szyjnego i piersiowo-lędźwiowego), uraz głowy, klatki, miednicy.

1. Zabezpiecz miejsce zdarzenia (np. budowa).
2. Nie przesuwaj poszkodowanego, jeśli nie ma konieczności – oceniaj oddech w pozycji zastanej, dbając o liniowość kręgosłupa.
3. Jeśli jest dostęp do głowy i osoba jest nieprzytomna (nie reaguje na głos i ból) – delikatne odchyl głowę do tyłu.
4. Oceń oddech w 10 sekund.
5. Prawidłowy oddech – utrzymuj pozycję, stabilizuj głowę manualnie, kontroluj oddech.
6. Brak prawidłowego oddechu – konieczna ostrożna zmiana pozycji na plecy (z zachowaniem osi ciała) i rozpoczęcie RKO.

---

7.3. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? Pobicie

Typowe ryzyko: urazy twarzoczaszki, krwawienie do jamy ustnej, uraz klatki piersiowej, uraz głowy.

1. Zadbaj o bezpieczeństwo własne – agresor może dalej znajdować się w pobliżu.
2. Ocena przytomności.
3. Szczególną uwagę zwróć na:
   • krew w jamie ustnej,
   • poluzowane zęby, protezy, ciała obce,
   • obrzęk tkanek miękkich twarzy.
4. Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny i oddycha, najlepsza będzie pozycja boczna (bezpieczna), aby krew i wymiociny mogły swobodnie wypływać na zewnątrz. Jeżeli nie ma takiego zagrożenia, pozostaw osobę w pozycji zastanej.
5. Jeśli brak prawidłowego oddechu – udrożnij drogi oddechowe (usuń widoczne ciało obce, wysuń żuchwę/odgnij głowę – zależnie od mechanizmu urazu), rozpocznij RKO.

---

7.4. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? Osoba nieprzytomna w zawale (ostry zespół wieńcowy)

Jeśli osoba jest PRZYTOMNA i skarży się na ból w klatce piersiowej

• Oceń oddech: zwykle przyspieszony, płytki.
• Ułóż w pozycji półsiedzącej (na przykład oparta o ścianę, fotel) – często ułatwia oddychanie.
• Uspokajaj, ograniczaj wysiłek, wezwij zespół ratownictwa medycznego.

Jeśli osoba jest NIEPRZYTOMNA

• oceń oddech jak wyżej,
• prawidłowy oddech → pozycja bezpieczna na boku, stała kontrola oddechu,
• brak prawidłowego oddechu → traktuj jak zatrzymanie krążenia (bardzo częsta konsekwencja zawału) → RKO + AED.

---

7.5. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy po napadzie epilepsji (padaczka)

Podczas napadu:

• nie wkładaj nic do ust,
• nie próbuj „trzymać języka”,
• zabezpiecz otoczenie (usuń twarde przedmioty, podłóż coś miękkiego pod głowę).

Po ustąpieniu drgawek poszkodowany zwykle jest nieprzytomny lub bardzo splątany (faza ponapadowa).

Ocena oddechu:

1. Upewnij się, że oddech jest obecny (często głośny, głęboki).
2. Nie spiesz się, często podczas EPI występują kilkudziesięciosekundowe bezdechy – to nie NZK (jeszcze). Skup się na stymulacji bólowej.
3. Ze względu na ryzyko ślinotoku, wymiotów i wiotkość mięśni – ułóż w pozycji bocznej bezpiecznej, to najlepszy sposób utrzymania drożności dróg oddechowych. Pamiętaj, nie na siłę.
4. Obserwuj, czy oddech nie zwalnia nadmiernie lub nie ustaje.
5. Napad drgawek może poprzedzać NZK, w ciągu kilkunastu sekund, osoba po padaczce powinna oddychać.
6. Brak prawidłowego oddechu → RKO.

---

7.6. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? Wstrząs (pourazowy, septyczny, anafilaktyczny, kardiogenny – ogólnie)

Wstrząs to stan zagrożenia życia związany z niewydolnością krążenia, który bardzo często daje też charakterystyczne zmiany w oddychaniu.

Typowe dla wstrząsu:

• przyspieszony oddech (często > 20–24/min),
• bladość, zimny pot, niepokój, osłabienie.

Ocena oddechu przy wstrząsie:

• policz częstość oddechów przez 10 sekund (×6) – KPP,
• oceń prawidłowość oddechu – pierwsza pomoc,
• zapewnij tlen (na poziomie KPP),
• zadbaj o wygodną pozycję:
  • wstrząs hipowolemiczny – zwykle leżenie na plecach, w razie możliwości z lekkim uniesieniem nóg (o ile nie podejrzewamy urazu miednicy/kręgosłupa),
  • wstrząs kardiogenny (np. ciężki zawał) – często lepiej tolerowana pozycja półsiedząca, chyba że jest nieprzytomny – wówczas pozycja bezpieczna,
  • wstrząs anafilaktyczny – rekomendowane leżenie na plecach z uniesionymi nogami, chyba że duszność wymusza pozycję siedzącą.

Stale kontroluj, czy oddech nie przechodzi z „za szybkiego” w nieregularny, płytki lub zatrzymany – bo to może oznaczać narastanie zagrożenia.

---

8. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy? Najczęstsze błędy w ocenie oddechu

1. Zbyt długa ocena oddechu – patrzenie ponad 10 sekund opóźnia działanie.
2. Mylenie oddechu agonalnego z prawidłowym – pojedyncze westchnięcia, „rzeźbiący” oddech to nadal brak prawidłowego oddechu.
3. Brak udrożnienia dróg oddechowych – ocena „przez zamknięte drogi oddechowe” może dać fałszywe wrażenie braku oddechu.
4. Ignorowanie pozycji poszkodowanego – brak korekty ułożenia może utrudniać oddychanie (np. broda przygięta do klatki piersiowej).
5. Brak ponownej oceny – oddech może się zmieniać (pogarszać lub poprawiać), a ratownik skupia się tylko na pierwszym badaniu.

---

9. FAQ – krótkie odpowiedzi na najczęstsze pytania. Jak ocenić oddech w pierwszej pomocy?

---

10. Źródła (wybrane)

1. 20 lat pracy w Zespołach Ratownictwa Medycznego, 5 lat – dyspozytor medyczny, 3 lata – SOR, studia ratownictwa medycznego oraz pielęgniarstwa.
2. European Resuscitation Council (ERC). Guidelines 2025 – Resuscitation for Everyone; Adult Basic Life Support – rozdziały dotyczące rozpoznawania zatrzymania krążenia, oceny oddechu i postępowania w BLS.
3. ERC / Polska Rada Resuscytacji. Wytyczne resuscytacji 2025 – wersja polska (PRC) oraz wcześniejsze Wytyczne resuscytacji 2021 (część „Pierwsza pomoc”).